Unde malum?

Tadeusz Różewicz

Skąd się bierze zło?

jak to skąd
z człowieka
zawsze z człowieka
i tylko z człowieka

człowiek jest wypadkiem
przy pracy
natury
jest
błędem

jeśli rodzaj ludzki
wyczesze się
własnoręcznie
z fauny i flory

ziemia odzyska
swój blask i urok

natura swą czystość
i nie-winność

żadne stworzenie poza
człowiekiem
nie posługuje się słowem
które może być narzędziem
zbrodni

słowem które kłamie
kaleczy zaraża

zło nie bierze się z braku
ani z nicości

zło bierze się z człowieka
i tylko z człowieka

jesteśmy w myśli jak
powiada Kant
a tym samym odtąd w bycie
inni niż czysta natura

Ten wiersz sprowokował Czesława Miłosza do odpowiedzi.

Unde malum

Czesław Miłosz

„Skąd się bierze zło?

Jak to skąd

z człowieka

zawsze z człowieka

i tylko z człowieka”

Tadeusz Różewicz

Niestety panie Tadeuszu

dobra natura i zły człowiek

to romantyczny wynalazek

gdyby tak było

można by wytrzymać

ukazuje pan w ten sposób głębię

swego optymizmu

wystarczy pozwolić człowiekowi

wytruć swój rodzaj

a nastąpią niewinne wschody słońca

nad florą i fauną wyzwoloną

na pofabrycznych pustkowiach

wyrosną dębowe lasy

krew rozszarpanego przez wilki jelenia

nie będzie przez nikogo widziana

jastrząb będzie spadać na zająca

bez świadków

zniknie ze świata zło

kiedy zniknie świadomość

rzeczywiście panie Tadeuszu

 zło (i dobro) bierze się z człowieka