Stanisław Barańczak

Jak w jedno słowo

Jak się da wtopić, jak się zamknąć

da? Jak, zrośnięte, wyjąć z owych

kilku minut, przenieść w to słowo,

nie rozsypać? Gdy tak się zwarły,

ciaśniejsze niż związane ręce:

ówczesny deszcz u szczytu wielkich

okien, ówczesny chłód, ówczesny

półmrok nad literami, miękkość

ówczesna, myśl o tobie. Które

minęły. Kilka minut, i tak

oczyszczonych z siebie! i w nich osaczyć

deszcz, półmrok, miękkość, chłód – osobne

i tak jedne? I jak by brzmiało

takie zamknięte słowo!

Stanisław Barańczak

Czas skończyć z takimi

Czas skończyć z takimi

Praktykami – skarży się lokator

Własnościowego życia – czekam co dzień,

A On nie raczy się zjawić,

Fachowiec od siedmiu boleści; wszystko paczy się, pęka, psuje,

A On nie przyjdzie, chociaż sam zawinił

W swoim czasie

Wszystkie możliwe usterki;

Zapytuję, jak długo można się modlić na klęczkach,

Chodzi w końcu o zwykłą

Rzetelność; na początku było słowo

Honoru, że przyjdzie i naprawi,

A teraz tylko domaganie się kolejnych zaliczek;

I jak On chce, żebym w Niego wierzył,

Ten niesolidny rzemieślnik

Bujający w obłokach;

Czas skończyć z takim spoglądaniem z góry

Na człowieka;

Czy On sobie wyobraża, że jest moim Panem?

Stanisław Barańczak

 Mieszkać

Mieszkać kątem u siebie (cztery kąty a

szpieg piąty, sufit, z góry przejrzy moje

sny), we własnych czterech

cienkich ścianach (każda z nich pusta,

a podłoga szósta oddolnie napiętnuje

każdy mój krok), na własnych śmieciach,

do własnej śmierci (masz jamę w betonie,

więc pomyśl o siódmym,

o zgonie,

ósmy cudzie świata, człowieku)

Stanisław Barańczak

Spójrzmy prawdzie w oczy

        Spójrzmy prawdzie w oczy: w nieobecne

        oczy potrąconego przypadkowo

        przechodnia z podniesionym kołnierzem; w stężałe

        oczy wzniesione ku tablicy z odjazdami

        dalekobieżnych pociągów; w krótkowzroczne

        oczy wpatrzone z bliska w gazetowy petit;

        w oczy pośpiesznie obmywane rankiem

        z nieposłusznego snu, pośpiesznie ocierane

        za dnia z łez nieposłusznych, pośpiesznie

        zakrywane monetami, bo śmierć także jest

        nieposłuszna, zbyt śpiesznie gna w ślepy zaułek

        oczodołów; więc dajmy z siebie wszystko

        na własność tym spojrzeniom, stańmy na wysokości

        oczu, jak napis kredą na murze, odważmy sie spojrzeć

        prawdzie w te szare oczy, których z nas nie spuszcza,

        które są wszędzie, wbite w chodnik pod stopami,

        wlepione w afisz i utkwione w chmurach;

        a choćby się pod nami nigdy nie ugięły

        nogi, to jedno będzie nas umiało rzucić

        na kolana. 

Stanisław Barańczak

Humanistyczne warunki

Humanistyczne warunki życia, jakie mi

zapewniono: prawo do ludzkich uczuć,

do niepewności, strachu, do (jakież to ludzkie)

nienawiści (rzecz jasna, względem wrogów, których

starannie się dobiera, abym nie musiał się trudzić);

prawo do ludzkiej (nie ma powodu do wstydu)

fizjologii: do pocenia się (przy robocie), do popłakiwania

(w poduszkę), do krwawienia nawet (na

stacji krwiodawstwa); mam nie tylko prawo,

ale i obowiązek przejawiania wszelkich

ludzkich słabości: nikt mnie na przykład nie zmusza,

abym był bohaterem, tj. mówił prawdę,

nie donosił, wstrzymywał się przed jakże ludzką

potrzebą dokopania leżącemu; nic,

co ludzkie, nie jest mi obce, a także

nic, co obce, nie jest mi ludzkie, żyjemy

tu w swoim kółku, obcych nam nie trzeba,

dobrzy znajomi, sami swoi,

ludzie.

 Stanisław Barańczak

Widokówka z tego świata

Szkoda, że Cię tu nie ma. Zamieszkałem w punkcie,

z którego mam za darmo rozległe widoki:

gdziekolwiek stanąć na wystygłym gruncie

tej przypłaszczonej kropki, zawsze ponad głową

ta sama mroźna próżnia

milczy swą nałogową

odpowiedź. Klimat znośny, chociaż bywa różnie.

Powietrze lepsze pewnie niż gdzie indziej.

Są urozmaicenia: klucz żurawi, cienie

palm i wieżowców, grzmot, bufiasty obłok.

Ale dosyć już o mnie. Powiedz, co u Ciebie

słychać, co można widzieć,

gdy się jest Tobą.

Szkoda, że Cię tu nie ma. Zawarłem się w chwili

dumnej, że się rozrasta w nowotwór epoki;

choć jak ją nazwą, co będą mówili

o niej ci, co przewyższą nas o grubą warstwę

geologiczną, stojąc

na naszym próchnie, łgarstwie,

niezniszczalnym plastiku, doskonaląc swoją

własną mieszankę śmiecia i rozpaczy -

nie wiem. Jak zgniatacz złomu, sekunda ubija

kolejny stopień, rosnący pod stopą.

Ale dosyć już o mnie. Mów, jak Tobie mija

czas - i czy czas coś znaczy,

gdy się jest Tobą.

Szkoda, że Cię tu nie ma. Zagłębiam się w ciele,

w którym zaszyfrowane są tajne wyroki

śmierci lub dożywocia - co niewiele

różni się jedno z drugim w grząskim gruncie rzeczy,

a jednak ta lektura

wciąga mnie, niedorzeczny

kryminał krwi i grozy, powieść-rzeka, która

swój mętny finał poznać mi pozwoli

dopiero, gdy i tak nie będę w stanie unieść

zamkniętych ciepłą dłonią zimnych powiek.

Ale dosyć już o mnie. Mów, jak Ty się czujesz

z moim bólem - jak boli

Ciebie Twój człowiek.

A może myśmy wcale...

Stanisław Barańczak

Ansel Adams

A może myśmy wcale

nie mieli wznieść się nad

ten jeden, ten widzialny,

ten tymczasowy świat?

ten taki sobie świat?

A może wzrost nad ziemię

na metr z czymś lub sześć stóp –

to już wniebowstąpienie?

Dopiero po nim grób?

I może tym niebiosom

przez siedemdziesiąt zim

zamilkłym z zimna głosem

śpiewamy dźwięczny hymn,

śpiewamy, dźwięczny hymn?

I może słowo „losem”

w wersyfikacji zim

tak z „lodem” jak i z „mrozem”

poprawny tworzy rym,

dokładny tworzy rym?

Południe

 Stanisław Barańczak

Słodki lek prawdziwości, smak, co skróci z nami

przejście, ten stromy szlak, pionową drogę

z nagłego krzyku tuż po urodzeniu

w dół; jeszcze nieprzytomny

bielą kropli z piersi,

nagim potopem

światła,

smak

i

znak

świata;

jakim powrotem

- wielokrotny, pierwszy,

twój - jeszcze się przypomni

na dnie, po życiu już, po urojeniu

trzeźwiej bezstronny: smak ponownie trochę

słodki, lecz bardziej gorzki, jak to z truciznami

Hymn wieczorny

Stanisław Barańczak

Aina Frozt

Ponad głowami i ponad słowami

Ponad domami i ponad dymami

Ponad dachami ponad oddechami

Zapada noc

Nad zmaganiami i nad zmęczeniami

Nad rozkoszami i nad rozpaczami

Nad mdłymi dniami i nad złymi snami

Zapada noc

Nad drżeniem ziemi i nad drżeniem dłoni

Nad pulsem miasta i nad pulsem skroni

Nad biciem serca i nad biciem w dzwony

Zapada noc

Nad potem życia i potem agonii

Nad łzami wściekłych i łzami bezbronnych

Nad krwią kochanków i nad krwią zranionych

Zapada noc

I nad poddaniem się i nad niezgodą

I nad ugodą czyjąś z samym sobą

Ponad niewolą i ponad swobodą

Zapada noc

Nad gwiazdą wiatrem i chmurą deszczową

Nad światłem gazem i bieżącą wodą

Nad nim nade mną nad nami nad tobą

Zapada noc

Wszędzie Nad stołem Nad lampą nad garnkiem

Nad snem Nad łyżką Nad schylonym karkiem

Nad bielą łóżka Nad bielą tej kartki

Zapada noc

I powiedz czemu I powiedz czy wszędzie

i wciąż tak samo i zawsze już będzie

nad dachy fabryk kościołów i więzień

zapada noc

Powiedz dlaczego jej dłoń coraz cięższa

i coraz bardziej brakuje powietrza

kiedy nad nami ciemna i zwycieska

zapada noc

Dlaczego dławi nas Dlaczego śnimy

oblani potem że się nie zbudzimy

że wiecznie będzie nad lata i zimy

zapadać noc

Nikt nie odpowie Nad ziemią na miastem

nad tym pokojem nad ciałem twym własnym

głuchym spokojem i milczącym kłamstwem

zapada noc

Nad mdłymi dniami i nad złymi snami

Nad rozkoszami i nad rozpaczami

Nad zmaganiami i nad zmęczeniami

Zapada noc

Ponad dachami ponad oddechami

Ponad domami i ponad dymami

Ponad głowami i ponad słowami

Zapada noc

Zapada noc

Zapada noc

To nie jest rozmowa na telefon

Stanisław Barańczak

Więc przypuśćmy, że tak, ale to nie jest rozmowa

na telefon, wiesz, nasze uszy

mają czułych słuchaczy, zatem przełóżmy to na

język obcy im i nam, i nie mów "tak",

póki nie przełożysz;

więc powiedzmy, że tak, ale to nie jest

wymowa na czasie, wiesz, nasze

ściany mają czułe uszy, zatem odłóżmy to

na potem, na zapas, i nie mów

"tak", póki nie przeczekasz;

więc zgódźmy się, że tak, ale to nie

jest umowa na zawsze, wiesz,

nasze dusze mają cienkie ściany, zatem załóżmy

to na razie, na chwilę, i nie

mów "tak", póki nie przekreślisz;

więc niech będzie, że nie, ale to

nie jest odmowa na serio,

wiesz, nasi słuchacze mają wrażliwe dusze, zatem

załóżmy na niby ten protest, i

nie mów "nie", póki nie przeprosisz.

Z okna na którymś piętrze ta aria Mozarta

Stanisław Barańczak*

Fot. Krzysztof Miller 

Z okna na którymś piętrze ta aria Mozarta, 

kiedy szedłeś wzdłuż bloku. A w tej samej chwili

waliły się i z gruzów wstawały mocarstwa.

"Non so piu" - ten żar róż bez ciężaru, ten żart na

śmierć i życie, pędzący za chmarą motyli

anapest tętna. Właśnie ta aria Mozarta

m i a ł a tu brzmieć, jak gdyby istniała gdzieś karta

praw przechodnia spod bloku, której nie gwałcili

ci inni my, ci z gruzów wznoszący mocarstwa -

gwarancja, że choć jedna zasłona, nie zdarta

do szczętu płyta, przetrwa; że zawsze uchyli

jakieś okno czy wyrok ta aria Mozarta.

Jak gdyby wszystkie dobra zdążyła ta martwa

ręka niepoczytalnie zapisać nam, czyli

kopczykom gruzów, z których wstawały mocarstwa,

w których rosła, wbrew nim, na niczym nie oparta

wiara, że to nie błąd, że nigdy się nie myli

w oknie na którymś piętrze ta aria Mozarta.

Waliły się i z gruzów wstawały mocarstwa.

z tomu "Chirurgiczna precyzja"

Nagroda Literacka "Nike".

Już wkrótce

Stanisław Barańczak

Rafał Olbiński

Już wkrótce wezmę się za siebie, wezmę

się w garść, zrobię porządek w szufladzie,

przemyślę wszystko do końca, zaplombuję zęby,

uzupełnię luki w wykształceniu, zacznę

gimnastykować się co rano, w słowniku

sprawdzę kilka słów, których znaczenie jest dla mnie wciąż niejasne,

więcej spacerów z dziećmi, regularny

tryb życia, odpisywać na listy, pić mleko,

nie rozpraszać się, więcej pracy nad sobą, w ogóle

być sobą, być wreszcie bardziej

sobą

ale właściwie jak to zrobić, skoro

już,

i to od tak dawna, tak bardzo

nim jestem 

Jeżeli porcelana to wyłącznie taka

Stanisław Barańczak

Vincent Willem van Gogh

Jeżeli porcelana to wyłącznie taka

Której nie żal pod butem tragarza lub gąsienicą czołgu,

Jeżeli fotel, to niezbyt wygodny, tak aby

Nie było przykro podnieść się i odejść;

Jeżeli odzież, to tyle, ile można unieść w walizce,

Jeżeli książki, to te, które można unieść w pamięci,

Jeżeli plany, to takie, by można o nich zapomnieć

gdy nadejdzie czas następnej przeprowadzki

na inną ulicę, kontynent, etap dziejowy

lub świat

Kto ci powiedział, że wolno się przyzwyczajać?

Kto ci powiedział, że cokolwiek jest na zawsze?

Czy nikt ci nie powiedział, że nie będziesz nigdy

w świecie

czuł się jak u siebie w domu?

Myślałem, gdy świt różowiał...

Stanisław Barańczak

Myślałem, gdy świt różowiał:

„Co z tego, ze wojna gdzieś trwa?

To bestia wykańcza bestię,

bo tylko to umie i zna,

bo tylko to umie i zna”.

Gdzie indziej pierwszy snajper

nacisnął cyngiel dnia;

nim pocisk dobiegł celu,

pojąłem, że jestem nim ja.

Tak, mówię o zabitym

i o tym, ze jestem nim ja.

Lecz ekran znów promieniał,

bo czas był na inny mord;

znów ekran bez wytchnienia

rozkrawał doniesień tort,

nowiny ze świata rozrywki,

prognozę na dziś i sport,

prognozę na dziś i sport

Myślałem, gdy ranek wstawał:

„Co z tego, że tyle jest zła,

że śpi w każdym z nas ta bestia?

poskromić ją przecież się da.”

Gdzie indziej inny snajper

nacisnął cyngiel dnia;

nim zrobił swoje strzelec,

pojąłem, że jestem nim ja.

Tak mówię o zabójcy

i o tym, że jestem nim ja.

Lecz uśmiech prezentera

wyjaśniał: nie czas na Sąd;

Sąd będzie, lecz nie teraz'

tymczasem zaś przejdźmy stąd

od razu do świata rozrywki;

a potem – pogoda i sport,

prognoza pogody i sport.

N.N. rzuca w przestrzeń naiwne pytania

Stanisław Barańczak

Co ty naprawdę myślisz? Tak, do ciebie mówię,

wprost w twoje białe zęby, w twoje oczy, które

co dzień o wpół do ósmej wieczór

budzą w nas zaufanie i wiarę: co myślisz,

ukryty za ekranem i kartką papieru,

z której zwiastujesz nam dobrą nowinę, wzruszony

zawodowo? Czy wierzysz w to, co czytasz? Czy

już nie pamiętasz prawd sprzed dwóch, trzech, pięciu

lat? Chyba nie wyrzuciłeś tamtych kartek? Chyba

odkładasz je gdzieś sobie na pamiątkę?

Przeczytaj je sobie w wolnej chwili. Uśmiejesz się.

Zabłysną twoje białe zęby, które co dzień

o wpół do ósmej wieczór błyszczą dla nas,

twoje oczy patrzące na nas bez mrugnięcia.

A w ogóle jak się czujesz? Czy ci nie gorąco

pod reflektorem prawdy? Czy nie dusi cię

gustowny krawat barwy wiosennego nieba?

Co myślisz ty, piszący artykuły

o tym, że jest i będzie coraz lepiej?

Tak, właśnie ciebie pytam. Co myślisz naprawdę?

Czy wiesz, co myśli o tobie sprzątaczka

froterująca podłogę w redakcji

o piątej rano? Czy cię nie przeraża

to, że nie wierzą ci, albo, co gorsza,

czasem wierzą? Może w wolnych chwilach

pisujesz wiersze, w których się zawiera

cała subtelność twej duszy, wewnętrzne

rozterki i tak dalej? A nazajutrz rano

znów do redakcji i wymyślać tytuł,

arcydziełko zwięzłej dobitności, dla

notatki o procesie grupy niebezpiecznych

czytelników nieprawomyślnych książek.

To, co ty robisz, robiłby i tak

kto inny, zgoda. Ale czy tak dobrze?

Tak wprawnie? Takim zręcznym piórem, z tym talentem

i z tą pewnością, która znieczula jak zastrzyk?

A co myślisz, ty, wystukujący

na maszynie kolejną informację o

treści rozmowy z dwoma kolegami

na imieninach twojej żony? Tak,

właśnie o ciebie chodzi. Co naprawdę myślisz?

Masz rację, płacą ci niewiele. Robisz

to dla przekonania, zgoda, dla idei. Ale

czy nie śni ci się czasem coś w rodzaju

Sądu Ostatecznego: dzień, w którym archiwa

i kartoteki zostaną otwarte?

Dzień, kiedy twój przyjaciel nie poda ci ręki,

a twoje dziecko plunie ci pod nogi?

Dzień, w którym wrócą twoi dwaj koledzy

po długiej nieobecności? Więc nic? Nic takiego?

Więc dalej możesz pisać na maszynie,

bezbłędnie wystukując nazwiska i daty?

Tymi samymi palcami, którymi

niesiesz do ust chleb z masłem i gładzisz wieczorem

ciało żony? I nigdy nie zrywasz się w nocy

oblany zimnym potem?